De kwaliteit van ons oppervlaktewater

(Bron foto header: Maritiemnieuws.nl)

Als we een tendens moeten noemen als het gaat om het Nederlandse viswater dan is dat wel het feit dat steeds meer wateren helderder worden. Al decennia lang wordt door middel van verschillende inrichtings- en beheersmaatregelen getracht om ons water zo helder mogelijk te maken. voor de tweede wereldoorlog waren de Nederlandse wateren een stuk helderder maar door toename van voedingsstoffen, fosfaten oa., in het water, is op veel wateren de hoeveelheid alg toegenomen en werd het water simpelweg troebeler. Deze voedingsstoffen kwamen uit verschillende hoeken. Denk aan de landbouw, de industrie en onze eigen huishoudens. Meststoffen en pesticiden zorgen voor een rijke voedingsbodem waar juist algen (fytoplankton) erg dol op zijn. Toch is helder water slechts wat het oog wil zien. In dit artikel gaan we kijken naar een aantal aspecten die ons oppervlaktewater en de visstand flink onderuit kunnen halen.

Helder water, minder vis

Wie kent het niet, de enorme wiergroei op de plaatselijke parkvijver. De gemiddelde kikker zal denken dat hij in Mekka is. Voor de vissers is het maar ellende. Het vinden van een schoon plekje om je dobber of loodmontage te water te laten is opgave 1. Mocht je beet krijgen dan betekent dat door die enorme plantengroei niet dat je de vis ook daadwerkelijk binnen haalt. Vastzwemmers en lossers werk je in de hand. In het algemeen ziet zo’n overwoekerde parkvijver en heel natuurlijk uit. Het wordt vervelender als er ook nog blauwalg optreedt en het zuurstofniveau van het water zodanig laag is dat haar bewoners stikken. Helder water lijkt een pro te zijn voor een goede leefomgeving van de vissen. Toch zijn juist vissoorten als snoekbaars en brasem gebaat bij troebel water waar zeelt, ruisvoorn en snoek helder water wel kunnen waarderen. Een goede visstand vraagt dus om een gulden middenweg.

De simpele waarheidDe simpele waarheid (Bron foto: Kraanwater.nu)

Helder water wordt gecreëerd door middel van verschillende initiatieven. De meest belangrijke is het weghouden van fosfaten (voedingsstoffen) uit het water. Het tegengaan van eutrofiëring. De laatste jaren is onder meer door behandeling van stedelijk afvalwater, invoer van fosfaatvrije wasmiddelen en een fosfaatquotum bij boeren hierin veel gebeurt. Gevolg was dat water helderder werd. In de periode tussen 1975 en 2000 daalde het fosfaat percentage op de Rijn bijvoorbeeld van 1.0 mg/l naar slechts 0.2mg/l. Ook de hoeveelheid stikstof daalde daar met 50% Naast ervoor zorgen dat er minder voedingsstoffen in het water komen voor algen, wordt ook het wegvangen van bodemwoelende vissen als een alternatief gezien. Vooral brasem en in mindere mate karper, zorgen voor omwoeling van de bodem (sediment) waardoor fosfaten vrijkomen. Omwoeling zorgt voor troebeler water, vrijgekomen fosfaten voor voeding van algen. Bij elkaar wordt synergie gecreëerd.

Nadelen helder water

Helder water lijkt mooi. Toch kleven er ook nadelen aan. Bodemwoelers als brasem en karper zijn niet of nauwelijks aanwezig, vijvers en sloten groeien dicht en verstikken. Vissen krijgen door de weelderige plantengroei een kleinere leefomgeving wat mogelijke groei in de weg staat. Helder water is verder interessant voor roofvissen en vogels. Snoek, baars maar ook futen en aalscholvers zien hun prooi sneller. De kanttekening is natuurlijk dat prooi (kleinbroed) zich kan verstoppen in de plantengroei maar op wateren die in overgang zijn zal leegvissing snel aan de orde zijn. Een laatste nadeel is dat de visstand en de biodiversiteit niet alleen minder wordt maar ook veranderd. Vissen en schaal- en schelpdieren die voornamelijk van algen leven, zullen het op de duur niet overleven waardoor er een gat ontstaat in de voedselketen. Vogels die op hun beurt juist vis, schaal- en schelpdieren op het menu hebben staan, hebben weinig tot geen voedsel meer. 

MelklozingenMelklozingen door stakingen (Bron foto: Globalinfo.nl)

Melkverzuring en het fosfaatquotum

Vooral de landbouw heeft een grote invloed op de kwaliteit van ons oppervlaktewater. Naast de net al genoemde fosfaten (meststoffen), is ook de melkproductie een groot risico zodra er vervoersgeboden zijn. Bij dierenziektes als de vogelgriep of BSE, worden gebieden in quarantaine geplaatst en mag vaak melk niet meer worden getransporteerd. Het gevolg is dat er kans is op illegale melklozingen. De boeren komen met een overschot aan melk te zitten die ze niet kwijt kunnen. Per 1 april 2015 zijn melklozingen behoorlijk teruggedrongen nadat het melkquotum Europees werd afgeschaft. Zodra een boer teveel melk produceerde, kon hij flinke boetes krijgen. Het gevolg was dat melk illegaal werd geloosd op het oppervlaktewater. De zuren in melk zorgen voor een drastische verlaging van de zuurstof in het water. Het gevolg hiervan is wel te raden. Melklozingen zal je de dag van vandaag enkel nog sporadisch zien wanneer er ziektes uitbreken. Om te beschermen dat boeren niet hun bedrijf drastisch gaan uitbreiden nu er geen quotum meer is, zijn er plannen voor invoer van een zogenaamd fosfaatquotum. Uitbreiding van veebedrijven zou zorgen voor nog meer meststoffen en dus fosfaten wat zorgt voor een verslechtering van ons oppervlaktewater. Door middel van een fosfaatquotum wordt er in principe een grens gesteld hoe groot je veestapel maximaal mag zijn. Hiermee wordt dus ook indirect een grens gesteld aan de hoeveelheid meststoffen die vrijkomen in ons oppervlakte water. 

Lood als stille moordenaar

Naast eutrofiering, zijn er meerdere gevaren die ons oppervlaktewater bedreigen. Ook de hoeveelheid lood die jaarlijks wordt gedumpt door vissers is hier een van. Over dit onderwerp is in het verleden hier op CarpFeeling als op diverse andere media al veel over geschreven. Recent is er in het NRC Opinie & Debat, zaterdag 3 december 2016, nog een artikel aan besteed door schrijver Mohammed Benzakour. Benzakour schrijft in principe een beknopte weerspiegeling van een probleem wat velen vissers al kennen maar bood ook enkele wetenschappelijke onderzoeken die interessant zijn. Zo schrijft hij over accumulering van lood, baggerwerkzaamheden en oxideren.  Waar door de brancheorganisaties wordt beweerd dat lood haast geen gevaar oplevert, lood zou immers niet reageren met water, spreekt onderzoeksbureau Deltares over accumulering van lood. Er komt steeds meer lood in het water wat zich opstapelt door de jaren. Hoe groter de concentratie lood, hoe meer kans op loodvergiftiging. Daarnaast is te lezen in het artikel dat lood wel reageert met vochtige lucht waardoor het gaat oxideren en je loodoxide krijgt. Als voorbeeld worden baggerwerkzaamheden gebruikt waarbij die loodoxide aangemaakt wordt. Loodoxide wordt goed opgenomen door planten, vissen, bodemorganismen en schaal- en schelpdieren waardoor er langzame vergiftiging kan plaatsvinden maar ook dat lood in onze voedselketen kan belanden.

LoodtasjeIn menig loodtasje zit nog veel conventioneel lood.

Benzakour gaat verder over de hoeveelheid lood dat jaarlijks wordt verloren door vissers. Uit een berekening van Deltares blijkt dat er 54 ton aan lood jaarlijks wordt verloren en hiervan maar liefs 12 ton in onze voedselketen terecht komt. De net al genoemde loodoxide is ook voor het menselijk lichaam een groot risico met velen nare bijwerkingen. Deze 54 ton is volgens Benzakour maar een druppel op de spreekwoordelijke plaat en deze aantallen zullen veel hoger liggen. Zelf maakte ik ooit eens de ruwe schatting dat 280 ton aan loodverlies meer in de buurt zou komen in mijn Footprint of a Carpangler. Benzakour gelooft zelfs dat die 54 ton eerder 540 ton zou moeten zijn. Volgens datzelfde onderzoek wordt namelijk de volgende maatstaf gebruikt. Een visser zou gemiddeld 60 gram per jaar verliezen. Gekeken naar de velen visdisiplines en de loodgewichten die zij gebruiken, zou die 60 gram ook weinig zijn. In de karper-, method- en zeevisserij worden werpgewichten gebruikt die al snel boven die 60 gram liggen. Lood kan dus weleens problematisch gaan worden in de toekomst.

BenzakourMohammed Benzakour over lood (Bron foto: NRC Opinie & Debat, zaterdag 3 december 2016)

Toename van sediment en zuurstofgebrek

Wie kent het niet. De plaatselijke parkvijver is niet alleen dichtgegroeid maar door de jaren heen ook een stuk ondieper geworden. Dit komt door een opstapeling van sediment. De afgestorven waterplanten die een voedingrijke laag vormen op de bodem. Sediment, of beter bekend als baggerslib, heeft enkele nadelen die de visstand behoorlijk kunnen schaden. Allereerst is baggerslib een perfecte voedingsbodem voor waterplanten die dan ook vaak in veelvoud woekeren. Algen en kroos wordt in de hand geholpen. Veel waterplanten zorgen voor verstikking en zuurstofgebrek. Daarnaast slibben veel watergangen door het sediment dicht waardoor natuurlijke doorstroom wordt tegengehouden. De aanvoer van vers water en de afvoer van zuurstofarm- en vuilwater komt daarmee in het geding. Ook regenwater kan niet meer weg wat de waterkwaliteit, mede door overstromingen, negatief beinvloed.

stentorZuurstofgebrek door regenval in Lemelerveld (Bron foto: De Stentor)

Baggeren heeft ook nadelen. De laag sediment wordt weggehaald wat plantengroei in zijn geheel stagneert. Hier heeft kleine viskroost last van aangezien ze geen schuilplaats meer hebben. Ook is er minder voeding aanwezig voor kleinere organismen, slakken, schaal- en schelpdieren die op hun beurt weer een voedingsbron zijn voor de vissen. Daarnaast is soms de sedimentlaag al zo dik dat er licht verontreinigde slib omhoog komt wat natuurlijk ook niet goed is. Misschien heb je dit weleens gezien wanneer het er op lijkt dat er een soort van olielaagje op het water drijft. Baggerwerkzaamheden mogen ook soms niet worden uitgevoerd omdat de leefomgeving van bedreigde vissen, reptielen en amfibieen in het geding komt. Baggerwerkzaamheden kunnen voor vissterftes zorgen door ondermeer de stres die het bij vissen oplevert. 

In principe moet elke gemeenten een meerder jaren onderhoudsplanning (MJOP) hebben waarin staat wanneer een water gebaggerd dient te worden. Echter is de praktijk vaak anders. Door bezuinigingen zien we dat het niveau van de groenvoorziening in velen gemeenten al is teruggedrongen. Waar eerst de plantsoenen er deftig bij lagen, zo zie je in velen parken dat onkruid veel meer aanwezig is. De groenvoorziening wordt op een lager niveau uitgevoerd. Dit zelfde geldt ook voor onze parkvijvers. Baggeren kost geld en wilt ook nog weleens (stank)overlast geven bij omwonenden. Ondanks dat gemeenten baggerwerkzaamheden vaak vooraf aankondigen, willen omwonenden dit soort werkzaamheden nog weleens verstoren wat natuurlijk niet meehelpt.

baggerenBaggeren heeft zowel voor- als nadelen (Bron foto: Grebbelinie.nl)

Medicatie in oppervlaktewater

Melklozing, woekerende waterplanten en het dichtslibben door sediment kunnen we als visser vaak wel vaststellen. Toch zijn er sluipmoordenaars die we niet 1,2,3, met de ogen kunnen zien. Het net al besproken loodoxide is daar eentje van maar ook medicatie in oppervlaktewater is een minstens even groot probleem! In Quest Magazine nummer 153, november 2016, staat het artikel ‘ Vissen aan de prozac’ van Elly Posthumus. Een mijns inziens enorm belangrijk artikel over hoe medicijnen via het riool uiteindelijk in het oppervlaktewater komen. Jaarlijks  spoelen we flink wat medicijnen door de gootsteen of plassen/poepen we uit. Alle medicijnen die we nemen, komen deels weer mee met de ontlasting. Doordat we steeds ouder worden, gebruiken we steeds meer medicijnen. Daarbij komt dat waterzuiveringsinstallaties nog niet in staat zijn om alle medicijnen uit het water te filteren en je snapt dat de vissen ermee in aanraking komen. Onderzoek van de TU Delft heeft zelfs aangetoond dat jaarlijks maar liefs 11 ton aan geneesmiddelen in het oppervlaktewater verdwijnt! 

Al deze medicijnen kunnen voor behoorlijke veranderingen zorgen op de duur. De concentraties zijn nooit zo hoog dat er directe vissterftes optreden maar kunnen op de lange termijn een biotoop flink verstoren. Voorbeelden zijn het geurlandschap van onderwaterdieren. Zo  scheiden onderwaterdieren infochemicalien uit om te communiceren. Watervlooien bijvoorbeeld kunnen zo bijvoorbeeld de geur waarnemen van vijanden. Verstoor je dit geurlandschap dan kan de populatie watervlooien weleens flink dalen waardoor een voedselbron in de keten wegvalt met alle gevolgen van dien. Dit geurlandschap is ook voor de voortplanting van essentieel belang. Mannetjes en vrouwtjes kunnen elkaar hierdoor vinden wat de kans op voortplanting enorm bevordert. Bij bijvoorbeeld schaal- en schelpdieren is aangetoond dat het medicijn Prozac ervoor zorgt dat ze hun eitjes en zaadcellen op het verkeerde moment (te vroeg) loslaten omdat een stofje in het medicijn sterk lijkt op de natuurlijke geur. De kans op voortplanting is gering. Daarnaast hebben we nog de lange termijn gevolgen die we (nog) niet kunnen overzien. wat doen medicamenten als de anticonceptiepil met de vruchtbaarheid van vissen? Het is al aangetoond dat sommige mannetjesvissen minder sperma aanmaken door stofjes uit deze anticonceptiepil. 

ProzacHet artikel van Elly Posthumus over medicatie in oppervlaktewater (bron foto: Quest Magazine nummer 153, november 2016)

Gelukkig biedt het artikel ook maatregelen die we kunnen nemen. Zo wordt al onderzocht in hoeverre sommige medicijnen natuurlijk afbreken of we dat kunnen bevorderen. Er wordt verder gekeken hoe waterzuiveringsinstallaties nog meer verbetert kunnen worden maar ook hoe we medicijnen zoveel mogelijk uit het riool houden. Denk aan campagnes om oude medicijnen af te geven bij een apotheek of medicijnhotspot of aan promotiecampagnes om algemeen medicijngebruik te demotiveren. Daarnaast blijkt ook baggeren een oplossing te zijn om medicijnen uit het water te halen doordat ze veelal afzinken en in het sediment terecht komen. Uit een onderzoek in Amerika bleek dat in de rivieren daar maar liefs 17 verschillende soorten medicijnen waren aangetroffen. Volgens diezelfde onderzoekers zou deze uitkomst ook voor velen andere rivieren wereldwijd gelden. Helaas helpen we met baggeren dan wel weer die loodoxidatie in de hand.

De komst van exoten

Alles wat we toevoegen aan een biotoop, soort voor een verandering daarvan. Loodoxidatie, medicatie en fosfaten zijn daar voorbeelden van maar dat gebeurt ook wanneer je levende organismen/dieren toevoegt daaraan. De meest simpele voorbeelden zijn uitzettingen van karpers waardoor de oorspronkelijke karperpopulatie kan komen te overlijden door stres of ziektes. Denk ook aan de exoten die veelal uit de dierenwinkel komen. De uitgezette goudkarpers die ziektedragers zijn of de schildpadden die onze winters beter kunnen overleven dan dat we dachten. Nu zijn deze ondoordachte uitzettingen vaak nog te controleren. Het wordt lastiger wanneer exoten in onze wateren komen en we hier geen grip op hebben. Een goed voorbeeld is de Quaggamossel. Een soort die pas sinds 2006 in ons land is waargenomen en waarschijnlijk als ballast onder schepen in Nederland is terechtgekomen. Deze invasieve exoot doet het goed in ons water en zorgt voor grote problemen.

quaggaDe Quaggamossel is een bedreiging voor onze wateren (Bron foto: Anemoon.org)

Quaggamosselen

In een artikel van Sportvisserij Nederland uit april 2014 is te lezen dat  deze Quaggamossel onze Driehoeksmossel verdringt wat een voedselbron is voor veel vissen. Daarnaast is een Quaggamossel in staat om effectief plankton en andere voedseldeeltjes uit water te filteren waardoor helder water in de hand wordt geholpen. Je krijgt hiermee dezelfde gevolgen als bij een afname van fosfaten. Meer plantengroei, minder vis. Deze Quaggamossel is zelfs instaat om het zuurstofniveau van het water te beinvloeden door het ontbreken van chlorofyl in het water. Het terugdringen van deze Quaggamossel is lastig. De eitjes kunnen zelfs een paar dagen buiten het water overleven.

Kreeften

Exoten in ons water zorgt dikwijls voor problemen. Ook de Amerikaanse rode rivierkreeft is zo’n beestje. Zo blijken ze funest te zijn voor de watervegetatie, eten ze visseneitjes, kleine reptielen en amfibieen en zorgen ze voor troebel water doordat ze de bodem omwoelen opzoek naar eten. Ze planten zich snel voort, belemmeren de voortplanting van diverse vissensoorten en nemen veel voedsel tot zich. Wegvangen lijkt tot nu toe de enige remedie ondanks dat kreeftenpopulaties vaak schommelingen kennen per jaar. 

sportvisserij

 

De Quaggamossel is een probleem voor inheemse soorten. (Bron foto: Sportvisserij Nederland)

Exotische waterplanten

Niet alleen exotische fauna zorgen voor problemen. Ook diverse uitheemse waterplanten houden de gemoederen bezig. In een recente publicatie op onder andere nu.nl staat meer over de zorg van waterschappen voor woekering van exotische waterplanten. Tussen 1997 en nu is de algemene hoeveelheid waterplanten, gemeten in zogenaamde kilometerhokken, verzesvoudigd in ons land. Snelgroeiende planten als Waternavel, Parelvederkruid en Watercrassula zijn vooral op stilstaand water een gevaar omdat ze binnen korte tijd het gehele wateroppervlak bedekken, zuurstofgebrek in de hand helpen maar ook doorwatering van gemalen en stuwen belemmeren. Deze plantjes zijn ooit in ons land gekomen via de tuincentra en van de tuinvijver of het in de natuur geleegde aquarium in het oppervlaktewater beland. Inmiddels zijn deze drie soorten planten verboden maar zijn zij slechts het topje van de ijsberg.

nu

Zeer recent werd door verschillende media bericht over exotische waterplanten (Bron foto: Nu.nl)

Kortom,

Neen, als je bovenstaande leest word je er niet perse vrolijker van. Meer waterplanten, minder vis, het gevaar van exoten, uitstel van baggerwerkzaamheden en niet zichtbare gevaren als loodoxidatie, medicatie en fosfaten. Nu er nog geen fosfaatquotum is, zullen er meer fosfaten in het oppervlaktewater komen wat plantengroei weer stimuleert. Een loodverbod lijkt er nog niet aan te komen, meer budget voor baggerwerkzaamheden is ook maar de vraag. Exoten woekeren voort in onze wateren, onderzoeken naar medicatie in oppervlaktewater zijn gaande. Toch monitoren we alles en dat is ook mijn conclusie. Problemen zijn bekend, er wordt over geschreven en onderzoek verricht. Door waakzame partijen als Sportvisserij Nederland worden problemen aan de kaak gesteld en wordt gelobbyd bij de overheden. Als visser hebben we ook een preventietaak. Meldt onregelmatigheden bij je lokale HSV. Vissterfte, melklozingen, zuurstofgebrek en/of een veelvoud aan kreeften aan je hair, zijn zaken die aandacht behoeven. Met zijn allen houden we het Nederlandse water visrijk en schoon.

Advertentie
Reacties

Plaats een reactie

U bent momenteel niet ingelogd bij CarpFeeling. Als u een reactie plaatst moet u het opgegeven e-mail adres valideren middels een e-mail die ontvangt. Uw e-mail adres wordt voor de rest niet gebruikt. Het is maar een simpele muisklik, maar zo weten we wel zeker dat er geen misbruik van gemaakt wordt zonder in te boeten aan gebruiksvriendelijkheid. Maar als u zich aanmeldt of registreert dan hoeft dit niet en is uw reactie direct zichtbaar, nog net wat makkelijker dus.